TE NÜNAA I TAÌHITUMUHIA
2020 - 2021
Tënete 13, 14-15.
A nänä na to mata i nià, a hiò i te pae i àpatoà, i te pae àpatoèrau, teie te fënua tä ù e horoà atu na òe e to òe huaai e a tau ahiti noa atu.
Te ìte nei au tei mua ia ù te auraa o teie peu maere rahi, tenä mai te mau fanauà ùnaùna a te Tumu, e haere mai e hiò i teie nei uru räau i Taputapuatea nei. E huru ê to rätou e tino ê to tätou hoê anaè rä rätou e o tätou e mau tamarii anaè na te Tumu.
E riro teie fënua ia rätou e mou te haapaòraa tahito nei. E tae mai te mau manu moà o te moana e te fënua, e haere mai e òtohaa i ta teie räau i motu e haapii mai nei. (Tahiti i te haere pö)
Ômuaraa :
Te parau o ta tätou e hiò nei i teie nei, o te tahi ia tuhaa no te oraraa o te nünaa Mäòhi i teie mahana, ta te mau tämatamataraa àtomi i faatupu i roto i to tätou nei fënua e tei riro atoà e huru no te òreraa te Parau Mau e te Parau Tià i täuà iti noa hia. Mai ta tätou ihoa rä i mätau, e mata na ihoa tätou i te na nià i te tahi mau parau tei riro ei àai no te oraraa o te nünaa Iteraèra no te haapäpü mai ia tätou nei e, te vai ra ihoa te huru tupuraa òhipa i roto i te nünaa e ua ìte hoì te Atua i te reira.
I. Ta te Atua faaauraa ia Aperahama
a) E huaaihia tö na
E piti tau parau fafau ta te Atua ia Aperahama. A tahi, e faariro o ia i tö na huaai mai te mau fëtià o te raì e mai te one tätahi i te rahi. A piti, e horoà o ia i te fënua Tanaana ei fënua no Aperahama e tö na atoà ra huaai.
Ia tütonu maitaì anaè tätou i teie nau parau, te ìte ra tätou e, mai te aore tamarii, ua faatupu mai te Atua i te tahi nünaa rahi roa. Te fäito hoì o te rahi o taua nünaa ra, mai te mau fëtià ia o te raì e mai te one tätahi hoì të òre e noaa i te taata nei ia taiò.
e) E fënuahia tö na
Mai te fënua òre, te âiàhia nei to teie nünaa mai te mau nünaa atoà o teie nei ao. Ua ìte hoì tätou e, te fënua e te täatoàraa tö na atoà mau î, te papa àueue òre te reira o te oraraa o te tahi nünaa. Te auraa o teie manaò teie ia, aita e parau to te tahi nünaa i räpae aè i tö na fënua e aita atoà e parau tö na i räpae àu mai i te Atua. Te tahi atoà ia auraa o te parau a te päpaì täramo e faahiti ra i te na òraa e ; No te Tumu Nui te fënua e te î atoà i nià iho ra, e te mau nünaa e parahi i nià iho ra nö ù atoà ia. Täramo 24.
Ua ìte atoà rä hoì tätou e, i roto i te àai o te oraraa o te Atua e tö na iho nünaa, mea pinepine Iteraèra i te täiva e i te faatupu roa atu i te riri rahi o te Atua ia na. Mea pinepine atoà te nünaa i te tuuhia i roto i te rima o te tahi nünaa è atu, ei tïtï na te reira mau nünaa.
I te taime te Tumu Nui a mäìti ai ia Ieremia ei tävini nö na i roto i te nünaa, teie te òhipa i faautahia atu i nià i tö na tapono : Ua faatoro mai ra te Atua i tä na rima, ua faatiàià mai ra i tä ù vaha ; e ua nä ô mai ra te Tumu Nui ia ù : I teie nei, ua tuu vau i tä ù parau i roto i to vaha. Inaha, ua haamana atu vau ia òe i teie nei mahana i nià i te mau fënua, e te mau pätireia atoà ra, ia täìhitumu, e ia huri i raro, ia haapau, e ia haamou roa atu, ia patu tià i nià, e ia tanu. Ieremia 1, 9-10.
Te täìhitumu, te huri i raro, te haapau, te haamou, te haamanaò noa mai nei teie rahiraa parau i te teimaha mau o te òhipa e anihia ra te Atua ia Ieremia e rave atu i roto i te nünaa. E te haapäpü noa mai ra i te rahi o te àti e faaruruhia atu e te nünaa.
II. Te ôpuaraa Faaora a te Atua no te Mäòhi
a) Te tohu a Vaitä
Te ìte nei au tei mua ia ù te auraa o teie peu maere rahi, tenä mai te mau fanauà ùnaùna a te Tumu, e haere mai e hiò i teie nei uru räau i Taputapuatea nei. E huru ê to rätou e tino ê to tätou hoê anaè rä rätou e o tätou e mau tamarii anaè na te Tumu.
E riro teie fënua ia rätou e mou te haapaòraa tahito nei. E tae mai te mau manu moà o te moana e te fënua, e haere mai e òtohaa i ta teie räau i motu e haapii mai nei. (Tahiti i te haere pö)
Täpeà noa mai tätou i te tahi tau vähi rii o te tohu. Tenä mai te mau fanauà ùanaùna a te Tumu, E haere mai e hiò i teie ururäau i Taputapuatea nei, E riro teie fenua ia rätou, e mou te haapaòraa tahito nei, e tae mai te mau manu moà o te moana.e haere mai e òtohaa i ta teie räau e haapii mai nei.
1-Te mau fanauà ùnaùna a te Tumu : E parau teie no te mau popaa i tae mai mätämua i o tätou nei, o ta Vaitä e ìte atu ra e mau tamarii rätou na te Atua.
2-E haere mai e hiò i teie ururäau i Taputapuatea nei : Ta Vaitä teie faaauraa i te parau o te nünaa. Teie ururäau, o te nünaa ia o te fënua nei.
3-E riro teie fënua ia rätou : Te papa teie o te oraraa o te nünaa, ôia te mauraa tumu, te metua vahine teie o te nünaa te puna ia o te ora. E riro te papa tei riro ei metua vahine faatupu ora. A tahi ia àti to te nünaa.
4-E mou te haapaòraa tahito nei : Te haapaòraa, o te mau mea atoà ia e rave-tämau-hia e te tahi taata âore ia te tahi nünaa ei räveà e ìtehia ai tö na tüàtiraa päpü maitaì i te Atua. Te auraa i ò nei, o te taura taamu i te Mäòhi e tö na Atua teie e mou ra.
5-E tae mai te mau manu moà o te moana : E parau teie no te mau tävini o te Atua o të na nià mai i te marae rahi roa e te moà roa i te tae mai i nià i te fënua nei.
6-E haere mai e òtohaa i ta teie räau e haapii mai nei : E tere faaitoito, haamahanahana, faatià faahou i te nünaa i topa i roto i te àti rahi. Ua moè te metua vahine, ua faaruè-atoà-hia mai e te Atua.
III. Te tohu e te òhipa i tupu
Te oraraa o te nünaa Mäòhi i teie mahana, e haapäpüraa ia eiaha noa i te tupuraa o te tohu a Vaitä, ua tae roa rä i nià i te tahi fäito ìno roa atu i te mea i tohuhia e Vaitä. Te fënua ua riro, e hotu päinu te taata, te metua vahine ua moè ê, e òvere te tamarii i te metua òre.
Te nünaa ia òre ia haapaò i tö na faaroo, e nünaa Atua òre ia te reira. Inaha e parau ìtehia e tätou te reira, i räpae àu mai i te fënua e te Atua. Te auraa, mai te mea o te àau o te tumu àti tei topehia e te mataì, te òhipa mau rä i tupu no te nünaa, o te tumu àti täatoà tei täìhitumuhia.
a) Te Atua e o Mäòhi Nui
O Mäòhi Nui, no te Atua atoà ia fënua. Te nünaa Mäòhi, e nünaa atoà ia no te Atua. E tupuraa hanahana te Mäòhi no te hinaaro o te Atua mai te mau huru nünaa atoà ia o teie nei ao.
I roto ia Mäòhi Nui, te vai ra te Enana, te Paùmotu, te Maareva, te Tuhaa pae, Te Nià Mataì e te Raro Mataì. Mai te tiare rau i tuihia i nià i te taura hoê i parauhia ai to te hei noànoà e te nehenehe, ôia atoà te nünaa Mäòhi i nià ia Mäòhi Nui nei.
Mai te tau a uìuì mai e tae roa mai i te mahana i huri taèrehia ai te oraraa o te nünaa, na te Henua Enana e to na î te moa na e to na î e te rêva e to na î, i faaora mai na i te nünaa Enana. Na reira hoì te taatoàraa o te mau nünaa i ora mai na e te ora noa nei i roto i na taha motu atoà o Mäòhi Nui nei.
e) Ua faaruè to te mau motu i te fënua
I teie mahana, tei nià i te fäito 85 i nià i te hanere o te mau taata e ora mai nei i Tahiti nei no te mau motu mai ia. Toru i nià i te maha o te taata o te mau motu o tei täìhitumuhia mai i Tahiti nei.
E toru tau mataì huri fënua i tupu i roto i to tätou fënua, i huri taère roa i teie räau rahi e parauhia nei o Mäòhi Nui. Makatea, Moururoa e o Noumea. Te mataì rahi riàrià roa rä o Moururoa ia e tä na mau tämatamataraa àtömi.
Te täìhitumu, te haamanaò noa mai ra ia i te parau no te tumu räau o tei täaa-roa-hia no roto roa mai i te höhonuraa o te fënua. Aita te ôpuaraa tämatamataraa àtömi a Faräni i faatura iti noa aè i ta te Atua haaparahiraa i te nünaa i nià i tö na fënua. Ua faahuru-ê-roa rä o ia i te reira.
E faahapa te ture e arataì ra i te oraraa o te taata o teie nei ao i te tahi hau ia faahuru ê i te nohoraa tumu o te tahi nünaa no tä na ôpuaraa rau noa atu te huru e te faufaa o te reira mau ôpuaraa.
f) Te oraraa i teie mahana
Te täatoàraa o te oraraa o te nünaa Mäòhi i teie mahana, na te faanahoraa o te mau tämatamataraa àtömi e arataì ra. Mai te mau haapiiraa a te mau tamarii, te oraraa o te feiä âpï, to te mau ùtuafare, te oraraa vaamataèinaa, te oraraa faaroo, te oraraa poritita, tae noa atu i te ea e te faaearaa o te taata, na te mau tämatamataraa àtömi i papa noa mai na e tae roa mai i teie mahana.
h) Te tïtauraa a te Atua i te mau manu moà
Te tiaì noa mai ra te Atua i tö na mau tävini ia amo i ta rätou tuhaa. Faaitoito, tämahanahana, faatià, patu e tanu faahou ia hoì mai te oraraa hau o te nünaa i nià i tö na fënua.
IV. Te mau uiraa
1-Te faaauraa a te Atua, ia Aperahama. Te òhipa i anihia ia Ieremia e rave.
2- Te tohu a Vaitä, te haapiiraa a te räau i motu e te òhipa i tupu na reira atoà te mea e anihia nei i te mau manu moà.
3- E aha te mea e tupu faahou ai te Parau mau e te Parau tià.
V. Te tahi tauturu
I roto i te parau paari o Tahiti, e mea täìhitumuhia mai, mai Havai, i tähiti mai ai, i taa ê mai ai Tahiti ia Raìatea, e Uporu, tere mai ai i ô nei.
Te tohu a Vaitä
I mua i te òhipa i tupu, te vai ra te tahi ôroà i Taputapuatea. I terä ôroà te tahi parauraa, e ôroà no te vaerea marae, e ture terä i höroàhia e te Atua, e mämü te mau mea atoà, âore e mataì e farara, âore e moa e totara, âore ùrï e àoa, mämü te mau mea atoà. Te òhipa i tupu i terä mahana, ua farara te tahi mataì, e ua motu teie tumu räau. Àita te nünaa i taa faahou. Ua uruhia o Vaitä, te tahi parauraa, ua uruhia o Vaitä e te värua o te Atua. Ua tomohia Vaitä e te Atua, e teie te parau a Vaitä, e ère na Vaitä na te Atua. « Te ìte nei au tei mua ia ù te auraa o teie peu maere rahi, tenä mai te mau fanauà ùnaùna a te Tumu, e haere mai e hiò i teie nei uru räau i Taputapuatea nei. E huru ê to rätou e tìno ê to tätou hoê anaè rä rätou e o tätou e mau tamarii anaè na te Tumu. E riro teie fënua ia rätou e mou te haapaòraa tahito nei. E tae mai te mau manu moà o te moana e te fënua, e haere mai e òtohaa i ta teie räau i motu e haapii mai nei. »
E parau teie no te mau papaa mätämua e tae mai i o tätou nei, mea rahi rätou e ua rau te hau o teie mau taata (faräni, peretäne…)
1. Te haapäpü mai ra Vaitä, teie mau taata, e tamarii atoà rätou na te Atua, e no ô mai i te Atua.
2. E haere rätou e hiò i te räau i Ttaputapuatea nei, ta Vaitä ia faaaura i te nünaa i te uru räau. Mea haere mai rätou e hiò, e tere mataìtaì. Te òhipa ra i tupu, àita rätou i mataìtaì noa. Te vai ra ihoa te tohu, te vai atoà ra te òhipa i tupu. E « hiò » te taò, te òhipa ra e tupu, e ère te hiò anaè, e òhipa ta rätou i rave.
3. E riro teie fënua ia rätou. Te tanoraa mau, àita te fënua e hiòhia, e mataìtaì noa. Ta rätou ra huru mataìtaìraa, ua riro roa te fënua. Ia parau anaè te uì o teie mahana i te parau o te fënua e ia parau te tupuna i te fënua, te vai ra te tahi area i roto i ta räua faaìteraa. I teie mahana, e tià ia hoo, ia täviri, ia tärahu, ia êiä… No te tupuna, e ère mai terä ta rätou hiòraa i te fënua, mea moà te fënua,o te Atua tei faariro ia na ei fënua, e metua vahine faatupu ora te fënua. E auraa höhonu ta Vaitä hiòraa i te fënua.
4. E mou te haapaòraa tahito nei. Mea ê ihoa te haapaòraa, mea ê te faaroo. Te faaroo, o vau e te Atua, tö ù faaìteraa i tö ù here i te Atua na roto i tä ù peu, tö ù hïroà tumu. Te haapaòraa, tö ù oraraa i te mea ta tö ù faaroo e tïtau mai ra ia ù. Te haapaòraa porotetani, e nünaa e ora ra i to rätou iho porotetaniraa. E mou te haapaòraa, i terä vähi e faaìte ai au i tö ù here i te Atua, e mou, e riro.
Te mea e ìtehia mai ai tö ù faaroo, e mou atoà. Te pito, te papa o te oraraa o te faaroo Mäòhi, e òre roa. Topa te nünaa i roto i te àti, te mihi e te peàpeà.
5. E tae mai te mau manu moà o te moana. Te piti ia o te pupu taata ta Vaitä e tohu ra, te mau moà o te moana, o te taata mätämua e te fanauà ùnaùna, o te piti o te pupu taata, o te mau mitionare ia. Ia parau te tupuna i teie mau taata, e ia parau tätou i teie mahana, e area atoà. No te mau rüàu, te mau mitionare, mea na nià rätou i te marae, mea moà roa aè e te hohono atoà. Te miti, na te Atua iho i patu, e ère na te taata, mea na reira to rätou taeraa mai i ô nei.
6. Teie räau, te tahi faaauraa o òe ia te Mäòhi, àita ä òe i täaahia, te mau noa ra to òe äa i roto i te fënua. I teie mahana, teihea tö òe äa i te mauraa, ua riro te fënua, àita te äa e mau faahou ra. Te mea e tupu ai ia au i te tohu a Vaitä e te Tënete, e to tätou nünaa haamanaò faahouraa ia tätou, te tahi faaotiraa a te ARA EPM 2016, te iòa o teie fënua e ère o Polynésie française, o Mäòhi nui rä. E parau ihoa òutou o Mäòhi nui, no terä mea terä iòa àita e tano e huri na roto i te reo faräni. Mäòhi nui, e hope te reo o te ao nei i roto i teie taò Mäòhi nui, àita e tano e huri na roto i te tahi reo ê atu. Teie nünaa Mäòhi, tei nià ia Mäòhi nui te oraraa, no te Atua teie fënua e te nünaa.
Tae mai ai te tohu a Vaitä e tae mai i teie mahana :
- Aita e fënua faahou to teie nünaa, ua riro, ua hoohia.
- Te nünaa o te mau motu 85% tei Tahiti i te faaearaa, te toe ra 15% i roto i to rätou motu.
- Te oraraa o te taata i teie mahana, tei roto i te fifi e te himene noa nei.